واژه‌نامهٔ سفیدکردن دندان: توضیح 57 اصطلاح

پاسخ کوتاه

این واژه‌نامهٔ سفیدکردن دندان، اصطلاحاتی را که ممکن است در معاینه و برنامهٔ درمان با آن‌ها روبه‌رو شوید به زبان ساده توضیح می‌دهد. در آن 57 اصطلاح دربارهٔ ژل‌های سفیدکننده، ساختار دندان، انواع تغییر رنگ، جرم‌گیری و پولیش و درمان‌های زیبایی مرتبط، به ترتیب الفبای انگلیسی دسته‌بندی شده‌اند و می‌توانید برای جزئیات بیشتر به صفحه‌های مربوط بروید. تعریف‌ها برای اطلاع‌رسانی عمومی است.

A–C

سایش (Abrasion): ساییدگی سطح دندان در اثر عواملی مکانیکی مانند مسواک زدن سخت، پودرهای ساینده یا عادت‌ها. استفادهٔ مکرر از جوش‌شیرین نیز می‌تواند سایش ایجاد کند؛ جزئیات در صفحهٔ ما جوش‌شیرین و زغال فعال.
ایرپولیش (Air polishing): پاک‌کردن لکه و پلاک از سطح دندان با پاشش هوا، آب و پودر ظریف تحت فشار. پس از جرم‌گیری و پولیش می‌توان برای برداشتن لکه‌ها از آن استفاده کرد.
سفیدکردن خانگی (At-home whitening): سفیدکردن در خانه با قالب سفارشی و ژلی که دندانپزشک تهیه می‌کند. معمولاً 1 تا 3 هفته طول می‌کشد؛ جزئیات در صفحهٔ ما سفیدکردن خانگی دندان.
بوندینگ (Bonding): اصلاح لب‌پریدگی، فاصله یا شکل نامنظم با چسباندن رزین کامپوزیت همرنگ دندان. معمولاً در یک جلسه انجام می‌شود و به از دست رفتن اندکی از بافت دندان نیاز دارد.
Botox (سم بوتولینوم): دارویی که عضلات را موقتاً شل می‌کند. در دندانپزشکی، پس از ارزیابی دندانپزشک، می‌تواند برای لبخند لثه‌ای مرتبط با حرکت لب و روی عضلات جویدن در فشردن دندان‌ها به کار رود؛ اثر آن موقتی است.
بروکسیسم (Bruxism): فشردن یا ساییدن غیرارادی دندان‌ها؛ ممکن است هنگام خواب یا در طول روز رخ دهد. می‌تواند به ساییدگی دندان، درد فک و سردرد منجر شود. جزئیات در صفحهٔ ما درمان بروکسیسم.
پراکسید کارباماید (Carbamide peroxide): مادهٔ رایج در سفیدکردن خانگی که پراکسید هیدروژنی معادل حدود یک‌سوم وزن خود آزاد می‌کند. چون آهسته‌تر عمل می‌کند، برای مدت‌های طولانی‌تر مناسب است.
سفیدکردن ترکیبی (Combined whitening): یک جلسه در کلینیک و سپس ادامهٔ درمان در خانه. جزئیات در صفحهٔ ما سفیدکردن ترکیبی دندان.
پرکردگی کامپوزیت (Composite filling): ماده‌ای پرکننده بر پایهٔ رزین و همرنگ دندان. رنگ آن با سفیدکردن تغییر نمی‌کند؛ بنابراین پرکردگی‌های دندان‌های جلو معمولاً پس از سفیدکردن تعویض می‌شوند.
روکش (Crown): ترمیمی که تمام دندان را می‌پوشاند؛ به آن «کلاهک» هم می‌گویند. از موادی مانند پرسلن، زیرکونیا یا شیشه‌سرامیک ساخته می‌شود و سفیدکردن بر آن اثر ندارد.

D–F

کم‌آبی (Dehydration): از دست رفتن موقت آب دندان‌ها در حین سفیدکردن. به همین دلیل ممکن است دندان‌ها در پایان جلسه سفیدتر و مات‌تر از واقعیت به نظر برسند؛ طی چند روز دوباره آب جذب می‌کنند.
عاج (Dentine): بافت زردرنگ زیر مینا که بخش عمدهٔ دندان را تشکیل می‌دهد. عاج تا حد زیادی رنگ کلی دندان را تعیین می‌کند؛ ژل سفیدکننده از مینا عبور می‌کند و بر مولکول‌های رنگی این لایه هم اثر می‌گذارد.
ماده کاهندهٔ حساسیت (Desensitiser): نام عمومی محصولاتی که برای کاهش حساسیت دندان به کار می‌روند. ژل، خمیردندان و وارنیش‌های حاوی نیترات پتاسیم یا فلوراید را می‌توان پیش از سفیدکردن یا پس از آن استفاده کرد.
اندازه‌گیری دیجیتال رنگ با اسپکتروفتومتر (Digital shade measurement): روشی برای تعیین عددی رنگ دندان با دستگاهی که نور را اندازه می‌گیرد. تفاوت‌های ناشی از چشم و نور محیط را کاهش می‌دهد و می‌توان از آن برای مقایسهٔ پیش و پس از سفیدکردن استفاده کرد.
مینا (Enamel): لایهٔ بیرونی دندان و بافتی سخت در بدن. چون نیمه‌شفاف است، رنگ عاج زیر آن از میان مینا دیده می‌شود.
فرسایش (Erosion): حل‌شدن شیمیایی مینا در اثر نوشیدنی‌های اسیدی، آبمیوه یا اسید معده. دندان‌های فرسایش‌یافته ممکن است زردتر به نظر برسند و حساس‌تر باشند؛ این موضوع پیش از سفیدکردن باید ارزیابی شود.
تغییر رنگ بیرونی (Extrinsic discolouration): لکه‌های خارجی که چای، قهوه، سیگار و خوراکی‌های رنگی روی سطح دندان به جا می‌گذارند. اغلب با جرم‌گیری و پولیش کم می‌شوند؛ جزئیات در صفحهٔ ما لکه‌های سیگار، چای و قهوه.
فلوراید (Fluoride): ماده‌ای معدنی که مینا را در برابر اسیدها مقاوم‌تر می‌کند. در خمیردندان، دهانشویه و ژل‌ها و وارنیش‌هایی که در کلینیک به کار می‌روند وجود دارد.
وارنیش فلوراید (Fluoride varnish): پوششی محافظ با فلوراید زیاد که روی سطح دندان کشیده می‌شود. به تقویت مینا و کاهش حساسیت کمک می‌کند.
فلوروزیس (Fluorosis): لکه‌های سفید و گاهی قهوه‌ای روی مینا که در اثر دریافت زیاد فلوراید در دوران رشد دندان‌ها ایجاد می‌شود. موارد خفیف را می‌توان با نفوذ رزین، میکروابریژن یا سفیدکردن بهبود داد.

G–I

سد لثه (Gingival barrier): مادهٔ محافظ سخت‌شونده با نور که برای حفاظت از لثه در برابر ژل در سفیدکردن کلینیکی به کار می‌رود. در پایان جلسه به‌راحتی برداشته می‌شود.
ژنژیویت (Gingivitis): التهاب لثه ناشی از پلاک و جرم که باعث قرمزی، تورم و خونریزی هنگام مسواک زدن می‌شود. در صورت درمان زودهنگام برگشت‌پذیر است.
پسروی لثه (Gum recession): عقب‌رفتن لثه و نمایان‌شدن سطح ریشه. سطح ریشهٔ نمایان بیشتر مستعد حساسیت است و ژل سفیدکننده بر آن اثر نمی‌گذارد.
لبخند لثه‌ای (Gummy smile): وقتی لثهٔ بالا هنگام لبخند به‌طور محسوسی بیش از حد دیده می‌شود. بسته به علت، می‌توان آن را با روش‌هایی مانند شکل‌دهی لثه، سم بوتولینوم یا ارتودنسی اصلاح کرد.
فام و روشنایی (Hue and value): فام خود رنگ را توصیف می‌کند (زرد، مایل به قرمز، خاکستری)؛ روشنایی نشان می‌دهد رنگ چقدر روشن یا تیره است. سفیدکردن عمدتاً روشنایی را بالا می‌برد و دندان‌ها روشن‌تر به نظر می‌رسند.
پراکسید هیدروژن (Hydrogen peroxide): مادهٔ اصلی مسئول اثر سفیدکردن دندان. محصولات حاوی بیش از 0.1% و تا 6% فقط به دندانپزشکان فروخته می‌شوند؛ جزئیات در صفحهٔ ما پراکسید هیدروژن و پراکسید کارباماید.
سفیدکردن در کلینیک (In-office whitening): سفیدکردن در کلینیک با ژلی با غلظت بالاتر، پس از محافظت از لثه. هر جلسه حدود 45 تا 90 دقیقه طول می‌کشد؛ جزئیات در صفحهٔ ما سفیدکردن دندان با نور.
سفیدکردن داخلی (Internal whitening): سفیدکردن یک دندان عصب‌کشی‌شدهٔ تغییر رنگ‌یافته با قرار دادن ژل در داخل دندان. جزئیات در صفحهٔ ما سفیدکردن دندان عصب‌کشی‌شده.
تغییر رنگ درونی (Intrinsic discolouration): تغییر رنگی که از ساختار داخلی دندان سرچشمه می‌گیرد. ممکن است ناشی از سن، داروها، فلوروزیس یا ضربه باشد؛ با پاکسازی سطحی برطرف نمی‌شود و ممکن است به سفیدکردن یا درمان ترمیمی نیاز باشد.

مدل سه‌بعدی دندان با لایه‌های مینا، عاج و پالپ برای توضیح اصطلاحات ساختار دندان — مینا، عاج و پالپ سه لایهٔ اصلی دندان هستند · تصویر نمونهٔ تولیدشده با هوش مصنوعی؛ بیمار نیست.

L–P

سفیدکردن با لیزر (Laser whitening): نامی که به سفیدکردن کلینیکی داده می‌شود که در آن ژل با نور لیزر فعال می‌شود؛ در ترکیه برای درمان‌های فعال‌شده با نور نیز به کار می‌رود. جزئیات در صفحهٔ ما سفیدکردن دندان با لیزر.
فعال‌سازی با نور (Light activation): فعال‌کردن ژل با نور LED آبی‌بنفش در سفیدکردن کلینیکی. اثر عمدتاً از ژل است؛ سهم اضافی نور در مطالعات علمی محل بحث است.
میکروابریژن (Microabrasion): برداشتن لایه‌ای بسیار نازک از سطح مینا با خمیری حاوی اسید و ماده‌ای ساینده و ظریف. برای لکه‌های سطحی به کار می‌رود.
نایت‌گارد (Night guard): اسپلینت سخت سفارشی (اسپلینت اکلوزال) که از دندان‌ها در برابر ساییدگی ناشی از فشردن و ساییدن محافظت می‌کند. با قالب سفیدکردن فرق دارد؛ ضخیم‌تر و بادوام‌تر است.
اکسیداسیون (Oxidation): فرایندی که در آن اکسیژن آزادشده از پراکسید، مولکول‌های بزرگ ایجادکنندهٔ رنگ را به تکه‌های کوچک‌تر و روشن‌تر می‌شکند. سازوکار شیمیایی پایهٔ سفیدکردن است.
پلیکل (Pellicle): لایهٔ نازک پروتئینی که چند دقیقه پس از مسواک زدن روی سطح دندان تشکیل می‌شود. مواد رنگی به این لایه می‌چسبند و در لکه‌های سطحی نقش دارند.
پریودنتیت (Periodontitis): بیماری پیشرفتهٔ لثه که نه‌تنها لثه، بلکه استخوان نگه‌دارندهٔ دندان را نیز درگیر می‌کند. در صورت درمان نشدن می‌تواند باعث لق شدن دندان‌ها شود؛ پیش از سفیدکردن باید درمان شود.
پلاک (Plaque): لایه‌ای نرم و چسبناک از باکتری‌ها که روی سطح دندان جمع می‌شود. با مسواک و نخ دندان برداشته می‌شود؛ اگر برداشته نشود به جرم سخت تبدیل می‌شود.
پولیش (Polishing): صاف‌کردن سطح دندان پس از جرم‌گیری. سطح صاف، چسبیدن دوبارهٔ پلاک و لکه را دشوارتر می‌کند.
لمینت پرسلن (Porcelain veneers): پوسته‌های نازک پرسلن که فقط روی سطح جلویی دندان چسبانده می‌شوند. برای رنگ‌هایی که با سفیدکردن روشن نمی‌شوند می‌توانند گزینه باشند؛ جزئیات در صفحهٔ ما لمینت پرسلن.
نیترات پتاسیم (Potassium nitrate): مادهٔ کاهندهٔ حساسیت عصب دندان به محرک‌ها. در خمیردندان‌ها و ژل‌های کاهندهٔ حساسیت وجود دارد.
پالپ (Pulp): بافت زنده در مرکز دندان که شامل عصب و رگ‌های خونی است. حساسیت پس از سفیدکردن با تحریک موقت پالپ مرتبط است.

R–S

اثر بازگشت (Rebound effect): بازگشت اندک رنگ در روزهای پس از سفیدکردن، همزمان با جذب دوبارهٔ آب در دندان‌ها. به همین دلیل نتیجهٔ واقعی معمولاً پس از 1 تا 2 هفته ارزیابی می‌شود.
بازمعدنی‌سازی (Remineralisation): بازگرداندن کلسیم، فسفات و فلوراید به سطح مینا. بزاق و محصولات حاوی فلوراید از این فرایند پشتیبانی می‌کنند.
نفوذ رزین / درمان ICON (Resin infiltration): وارد کردن رزینی بسیار روان به درون ضایعات لکهٔ سفید و سخت‌کردن آن با نور. به‌طور رایج درمان ICON نامیده می‌شود؛ بافت دندان تراشیده نمی‌شود.
ریشه‌تراشی (کورتاژ) (Root planing): برداشتن جرم و بافت ملتهب از داخل پاکت لثه. معمولاً با بی‌حسی موضعی و به‌عنوان بخشی از درمان بیماری لثه انجام می‌شود.
جرم‌گیری (Scaling): برداشتن جرم از سطح دندان با ابزارهای مخصوص؛ در گفتار روزمره «جرم‌گیری و پولیش» نامیده می‌شود. جزئیات در صفحهٔ ما جرم‌گیری و پولیش.
راهنمای رنگ (Shade guide): راهنمایی متشکل از دندان‌های نمونه در رنگ‌های مختلف که برای تعیین رنگ دندان به کار می‌رود. برای مقایسهٔ رنگ پیش و پس از سفیدکردن استفاده می‌شود؛ جزئیات در صفحهٔ ما چند درجه روشن‌تر.

T–Z

جرم دندان (کلکولوس) (Tartar): رسوبی که از سخت‌شدن پلاک با مواد معدنی بزاق ایجاد می‌شود. با مسواک پاک نمی‌شود و در کلینیک برداشته می‌شود؛ جزئیات در صفحهٔ ما جرم دندان چیست.
لکهٔ تتراسیکلین (Tetracycline staining): تغییر رنگ خاکستری، قهوه‌ای یا نواری ناشی از آنتی‌بیوتیک‌های گروه تتراسیکلین که در دوران رشد دندان‌ها مصرف شده‌اند. به سفیدکردن آهسته و تا حد محدودی پاسخ می‌دهد؛ گزینه‌هایی مانند لمینت نیز ممکن است بررسی شود.
حساسیت دندان (Tooth sensitivity): تیر کشیدن کوتاه و تیز که با سرما، گرما یا لمس تحریک می‌شود. حساسیت پس از سفیدکردن معمولاً طی 24 تا 72 ساعت برطرف می‌شود؛ جزئیات در صفحهٔ ما حساسیت پس از سفیدکردن.
شفافیت (Translucency): ویژگی دندان در عبور بخشی از نور. سفیدکردن بیش از حد می‌تواند این ویژگی را آشکارتر کند و باعث شود دندان‌ها خاکستری یا شیشه‌ای به نظر برسند.
دستگاه جرم‌گیری اولتراسونیک (Ultrasonic scaler): ابزاری که با لرزش و پاشش آب، جرم را خرد و برمی‌دارد. در صورت استفادهٔ درست، مینا را نمی‌ساید.
سفیدکردن دندان زنده (Vital whitening): سفیدکردن دندان‌های زنده، یعنی دندان‌هایی که عصب‌کشی نشده‌اند، از سطح بیرونی. روش‌های کلینیکی، خانگی و ترکیبی در این گروه قرار می‌گیرند.
رژیم سفید (White diet): رژیمی که در 48 ساعت نخست پس از سفیدکردن، از مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های تیره‌رنگ پرهیز می‌شود. قاعدهٔ عملی: اگر پیراهن سفید را لکه‌دار می‌کند، در این مدت نخورید. جزئیات در صفحهٔ ما پس از سفیدکردن.
ضایعهٔ لکهٔ سفید (White spot lesion): ناحیه‌ای زیر سطح مینا که مواد معدنی خود را از دست داده و گچی‌رنگ و سفید دیده می‌شود. اغلب پس از براکت یا به‌عنوان پوسیدگی اولیه دیده می‌شود؛ گزینه‌های درمان در صفحهٔ ما درمان لکه‌های سفید.
قالب سفیدکننده (Whitening tray): قالبی نازک و شفاف که بر اساس قالب‌گیری سفارشی ساخته می‌شود تا ژل در سفیدکردن خانگی تماس یکنواختی با دندان‌ها داشته باشد. قالب‌های آماده ممکن است با دهان سازگار نباشند و ژل روی لثه سرریز کند.
زیرکونیا (Zirconia): ماده‌ای ترمیمی از سرامیک بادوام و همرنگ دندان. در روکش و بریج به کار می‌رود؛ رنگ آن با سفیدکردن تغییر نمی‌کند.

پرسش‌های متداول

تفاوت پراکسید هیدروژن و پراکسید کارباماید چیست؟

پراکسید کارباماید پراکسید هیدروژنی معادل حدود یک‌سوم وزن خود آزاد می‌کند و آهسته‌تر عمل می‌کند. به همین دلیل معمولاً در سفیدکردن خانگی به کار می‌رود، در حالی که پراکسید هیدروژن در کلینیک استفاده می‌شود.

آیا جرم‌گیری و ریشه‌تراشی (کورتاژ) یکی هستند؟

خیر. جرم‌گیری برداشتن جرم از سطح دندان است؛ ریشه‌تراشی (کورتاژ) برداشتن جرم و بافت ملتهب از داخل پاکت لثه است و برای بیماری لثه انجام می‌شود.

آیا اثر بازگشت به معنای شکست سفیدکردن است؟

خیر. بازگشت، برگشت اندک رنگ است که با جذب دوبارهٔ آب در دندان‌هایی که در جلسه آب از دست داده‌اند رخ می‌دهد و مورد انتظار است. نتیجهٔ واقعی معمولاً پس از 1 تا 2 هفته ارزیابی می‌شود.

تغییر رنگ بیرونی و درونی چگونه از هم تشخیص داده می‌شوند؟

لکه‌های بیرونی روی سطح دندان هستند و اغلب با جرم‌گیری و پولیش کم می‌شوند. تغییر رنگ درونی در داخل دندان است؛ ممکن است به سفیدکردن یا درمان ترمیمی نیاز باشد. این تشخیص را دندانپزشک در معاینه انجام می‌دهد.