جرم دندان چیست؟ پلاک و جرم، نشانه‌ها و پیشگیری

پاسخ کوتاه

جرم دندان رسوبی است که وقتی پلاک باکتریایی باقی‌مانده روی سطح دندان با مواد معدنی بزاق سخت می‌شود، تشکیل می‌گردد. پلاک را می‌توان با مسواک برداشت؛ اما جرم دندان محکم می‌چسبد و فقط دندانپزشک می‌تواند آن را بردارد. خونریزی لثه، بوی بد دهان و رسوب زرد-قهوه‌ای از نشانه‌های شایع آن است. اگر درمان نشود، می‌تواند به التهاب لثه و پریودنتیت منجر شود.

جرم دندان چیست؟

جرم دندان رسوبی است که وقتی پلاک باکتریایی انباشته‌شده روی سطح دندان با مواد معدنی کلسیم و فسفات بزاق سخت می‌شود، تشکیل می‌گردد. نام پزشکی آن کلکولوس است.

جرم دندان معمولاً به‌صورت لایه‌ای زرد، قهوه‌ای یا تیره دیده می‌شود. ممکن است بالای خط لثه باشد یا زیر لثه روی سطح ریشه قرار بگیرد. جرم زیر لثه اغلب دیده نمی‌شود.

خود جرم دندان سطحی سخت و زبر است. این سطح چسبیدن پلاک تازه را آسان‌تر می‌کند و در نتیجه انباشتگی به چرخه‌ای خودتقویت‌کننده تبدیل می‌شود.

تفاوت پلاک دندانی و جرم دندان چیست؟

پلاک لایه‌ای نرم است که با مسواک زدن برداشته می‌شود؛ جرم دندان پلاک سخت‌شده است و فقط دندانپزشک می‌تواند آن را بردارد. جدول زیر تفاوت را خلاصه می‌کند.

ویژگی	پلاک دندانی	جرم دندان (کلکولوس)
ساختار	لایهٔ نرم و چسبناک باکتری‌ها	رسوب سخت و معدنی‌شده
رنگ	معمولاً بی‌رنگ یا سفیدرنگ	زرد، قهوه‌ای، تیره
تشکیل	ظرف چند ساعت پس از مسواک زدن آغاز می‌شود	وقتی پلاک برداشته‌نشده طی چند روز سخت شود، تشکیل می‌گردد
برداشتن	مسواک، نخ دندان، مسواک بین‌دندانی	فقط در کلینیک و با ابزار مخصوص
پیشگیری	مراقبت روزانه از دهان	برداشتن منظم پلاک و معاینه‌های دوره‌ای

جرم دندان چگونه تشکیل می‌شود؟

جرم دندان وقتی تشکیل می‌شود که پلاک برداشته‌نشده به‌تدریج با مواد معدنی بزاق سخت شود. این فرایند معمولاً به این ترتیب پیش می‌رود:

ظرف چند ساعت پس از مسواک زدن، ابتدا یک لایهٔ نازک پروتئینی و سپس پلاک باکتریایی روی دندان‌ها تشکیل می‌شود.
اگر پلاک برداشته نشود، مواد معدنی در حدود 1 تا 3 روز در آن رسوب می‌کنند.
ظرف چند روز تا چند هفته، این لایه سخت می‌شود و محکم به سطح دندان می‌چسبد.
لایه‌های جدید پلاک روی سطح سخت اضافه می‌شوند و جرم ضخیم‌تر می‌شود. بخشی که زیر لثه ادامه می‌یابد، با گذشت زمان در تشکیل پاکت‌ها نقش دارد.

سرعت تشکیل از فردی به فرد دیگر تفاوت زیادی دارد. در برخی افراد ظرف چند ماه انباشتگی قابل‌توجهی دیده می‌شود، در حالی که برخی دیگر طی سال‌ها جرم بسیار کمی دارند. جرم دندان اغلب روی سطح داخلی دندان‌های جلوی فک پایین و سمت گونهٔ آسیاهای فک بالا دیده می‌شود. این نواحی نزدیک محل باز شدن غدد بزاقی به دهان هستند. دندان‌های درهم‌رفته، لبه‌های پرکردگی‌های قدیمی و دستگاه‌های ثابت ارتودنسی نیز انباشتگی را آسان‌تر می‌کنند.

نشانه‌های جرم دندان چیست؟

نشانه‌های شایع جرم دندان عبارت‌اند از رسوب زرد-قهوه‌ای روی دندان‌ها، خونریزی لثه و بوی بد دهان. در مراحل اولیه ممکن است هیچ نشانه‌ای ایجاد نکند.

لایهٔ سخت زرد یا قهوه‌ای در امتداد خط لثه
احساس زبری هنگام لمس با زبان، به‌ویژه پشت دندان‌های جلوی فک پایین
خونریزی لثه هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن
لثهٔ قرمز، متورم یا دردناک هنگام لمس
بوی بد دهان یا مزهٔ بد دائمی در دهان
تیره‌تر و کدرتر به نظر رسیدن دندان‌ها
در موارد پیشرفته، پس‌رفتن لثه و لقی دندان‌ها

اگر هر یک از این نشانه‌ها را دارید، معاینه نشان می‌دهد مشکل در چه مرحله‌ای است. انباشتگی زیر لثه فقط با معاینه و در صورت لزوم رادیوگرافی قابل ارزیابی است؛ به همین دلیل معاینه‌های منظم حتی بدون نشانه اهمیت دارند.

آیا جرم دندان باعث بوی بد دهان می‌شود؟

بله، جرم دندان یکی از علت‌های شایع بوی بد دهان است. سطح زبر جرم و پاکت‌های زیر لثه محیط مناسبی برای باکتری‌هایی فراهم می‌کنند که ترکیبات گوگردی بدبو تولید می‌کنند.

التهاب لثه نیز می‌تواند بو را تشدید کند. در این حالت دهان‌شویه و آدامس نعنایی فقط برای مدت کوتاهی بو را می‌پوشانند. بهبود پایدار نیازمند برداشتن جرم دندان و فرصت دادن به بهبود لثه است.

جرم دندان تنها علت بوی بد دهان نیست. انباشتگی روی سطح زبان، خشکی دهان، دندان‌های پوسیده، لوزه‌ها و مشکلات گوارشی نیز می‌توانند بو ایجاد کنند. اگر پس از پاکسازی بو ادامه داشت، باید علت‌های دیگر نیز بررسی شود.

فردی که به دلیل بوی بد دهان دهان خود را می‌پوشاند؛ نمایی از ارتباط جرم دندان و باکتری‌ها — باکتری‌های موجود در جرم دندان می‌توانند ترکیبات بدبو تولید کنند. · تصویر نمونهٔ تولیدشده با هوش مصنوعی؛ بیمار نیست.

آیا جرم دندان را می‌توان در خانه برداشت؟

خیر، جرم دندان سخت‌شده را نمی‌توان در خانه با ایمنی برداشت. جرم محکم به سطح دندان می‌چسبد و برداشتن آن به ابزار مخصوص، نور مناسب و دید روشن نیاز دارد.

ابزارهای خراش‌دهنده: نوک‌های فلزی که به‌صورت آنلاین فروخته می‌شوند می‌توانند به لثه آسیب بزنند، مینا را خراش دهند و جرم را به زیر لثه برانند.
سرکه، لیمو و جوش‌شیرین: اینها جرم دندان را حل نمی‌کنند. مخلوط‌های اسیدی مینا را نیز می‌سایند. برای جزئیات به صفحهٔ سفیدکردن با جوش‌شیرین و زغال فعال.
بخش پنهان: جرم زیر لثه دیده نمی‌شود؛ دسترسی به این ناحیه در خانه ممکن نیست.
خمیردندان‌های ضدجرم: می‌توانند سرعت تشکیل جرم تازه را تا حدی کاهش دهند اما جرم موجود را برنمی‌دارند.

کار اثربخشی که در خانه می‌توان انجام داد، برداشتن پلاک پیش از سخت‌شدن آن است. برای جرمی که از قبل تشکیل شده، جرم‌گیری و پولیش لازم است.

ارتباط جرم دندان، ژنژیویت و پریودنتیت

جرم دندان و پلاک روی آن التهاب لثه (ژنژیویت) را تحریک می‌کنند؛ اگر درمان نشود، می‌تواند به پریودنتیت پیشرفت کند.

ژنژیویت: لثه‌ها قرمز، متورم و خونریزی‌دهنده‌اند. این مرحله معمولاً با جرم‌گیری و پولیش و مراقبت خوب از دهان برگشت‌پذیر است.
پریودنتیت: التهاب به بافت‌ها و استخوانی که دندان را نگه می‌دارند گسترش می‌یابد. پاکت‌های لثه عمیق‌تر می‌شوند، لثه ممکن است پس برود و دندان‌ها ممکن است لق شوند. استخوانی که از دست می‌رود معمولاً بازنمی‌گردد؛ هدف درمان جلوگیری از پیشرفت آن است.

پریودنتیت یکی از علت‌های اصلی از دست رفتن دندان در بزرگسالان است. سیگار، دیابت و برخی داروها می‌توانند خطر را افزایش دهند. به همین دلیل خونریزی لثه هشداری است که نباید نادیده گرفته شود.

نمای نزدیک از لثهٔ قرمز و متورم ناشی از جرم دندان، نشانه‌های ژنژیویت — لثهٔ قرمز و خونریزی‌دهنده نشانهٔ شایع ژنژیویت است. · تصویر نمونهٔ تولیدشده با هوش مصنوعی؛ بیمار نیست.

چگونه می‌توان از تشکیل جرم دندان پیشگیری کرد؟

راه پیشگیری از جرم دندان این است که هر روز پلاک پیش از سخت‌شدن به‌طور کامل برداشته شود. این عادت‌ها انباشتگی را به‌طور محسوسی کاهش می‌دهند:

روزی دو بار و هر بار دست‌کم 2 دقیقه با خمیردندان فلوراید مسواک بزنید.
هر روز بین دندان‌ها را با نخ دندان یا مسواک بین‌دندانی تمیز کنید.
به سطح داخلی دندان‌های جلوی فک پایین و خط لثه توجه ویژه داشته باشید.
میان‌وعده‌های شیرین و چسبناک را محدود کنید.
ترک سیگار خطر جرم دندان و بیماری لثه را کاهش می‌دهد.
معمولاً هر 6 تا 12 ماه معاینه و پاکسازی انجام دهید.

اگر پس از جرم‌گیری و پولیش دندان‌هایتان روشن‌تر به نظر نمی‌رسند، صفحهٔ زردشدگی و لکه‌های دندان را برای علت‌های تغییر رنگ ببینید.

پرسش‌های متداول

آیا جرم دندان خودبه‌خود می‌ریزد؟

گاهی تکه‌های کوچکی ممکن است جدا شوند، اما اغلب جرم روی سطح دندان می‌ماند. باید به‌طور منظم در کلینیک برداشته شود.

چرا جرم دندان در برخی افراد سریع‌تر تشکیل می‌شود؟

ترکیب مواد معدنی بزاق، عادت‌های مراقبت از دهان، رژیم غذایی، سیگار و ردیف‌بودن دندان‌ها همگی بر سرعت تشکیل اثر می‌گذارند. به همین دلیل از فردی به فرد دیگر متفاوت است.

آیا جرم دندان باعث لقی دندان می‌شود؟

جرم دندان به‌تنهایی دندان را لق نمی‌کند، اما اگر بیماری لثه‌ای که ایجاد می‌کند پیشرفت کند، استخوانی که دندان را نگه می‌دارد ممکن است از بین برود و دندان لق شود.

آیا جرم دندان می‌تواند قهوه‌ای یا سیاه باشد؟

بله. جرم دندان می‌تواند با موادی مانند چای، قهوه و تنباکو رنگ بگیرد. جرم زیر لثه به دلیل فرآورده‌های خونی اغلب قهوه‌ای تیره یا سیاه است.

آیا جرم دندان باعث درد می‌شود؟

معمولاً درد ایجاد نمی‌کند و به همین دلیل ممکن است بی‌سروصدا پیشرفت کند. وقتی التهاب لثه ایجاد شود، حساسیت به لمس، خونریزی و ناراحتی ممکن است رخ دهد.

جرم دندان چه شکلی است؟

جرم دندان معمولاً به‌صورت لایه‌ای سخت، زبر و زرد، کِرم یا قهوه‌ای در امتداد خط لثه دیده می‌شود؛ اغلب روی سطح داخلی دندان‌های جلوی فک پایین متوجه آن می‌شوند. جرم زیر لثه می‌تواند قهوه‌ای تیره یا سیاه باشد؛ جزئیات در صفحهٔ جرم سیاه آمده است.

اگر جرم دندان برداشته نشود چه می‌شود؟

جرمی که برداشته نشود می‌تواند التهاب لثه، خونریزی و بوی بد دهان را افزایش دهد. با گذشت زمان ممکن است به پریودنتیت پیشرفت کند و به پس‌رفتن لثه و از بین رفتن استخوانی که دندان را نگه می‌دارد بینجامد. برای خونریزی لثه به صفحهٔ خونریزی لثه.

آیا جرم دندان را می‌توان در خانه برداشت؟

خیر، جرم دندان سخت‌شده را نمی‌توان در خانه با ایمنی برداشت؛ ابزارهای خراش‌دهنده می‌توانند به لثه آسیب بزنند و مخلوط‌های اسیدی می‌توانند مینا را بسایند. کاری که در خانه می‌توان کرد، برداشتن پلاک با مسواک و نخ دندان روزانه پیش از سخت‌شدن آن است.